Schrems II en de AVG

Met het arrest Schrems II verklaarde het Hof van Justitie van de EU in juli 2020 het Privacy Shield ongeldig. Daarmee werd doorgifte van persoonsgegevens naar de VS een afweging die organisaties zelf per leverancier moeten maken en kunnen verantwoorden.
Het arrest in het kort
Max Schrems, een Oostenrijkse privacyactivist, klaagde over de doorgifte van zijn gegevens door Facebook naar de VS. Het Hof oordeelde in 2020 dat het Privacy Shield onvoldoende bescherming bood, vanwege de toegang van Amerikaanse inlichtingendiensten. Eerder, in 2015 (Schrems I), was al de voorganger Safe Harbor gesneuveld.
Wat er overbleef
Standaardcontractbepalingen (SCC's) bleven geldig, maar het Hof eiste dat de exporteur per geval toetst of het ontvangende land in de praktijk gelijkwaardige bescherming biedt, en zo nodig aanvullende maatregelen neemt. In 2023 nam de Europese Commissie een nieuw adequaatheidsbesluit aan, het EU-US Data Privacy Framework. Dat is in werking, maar wordt juridisch aangevochten, en critici verwachten dat de rechter er opnieuw naar kijkt.

Wat dit in de praktijk voor jou betekent
- Je blijft verantwoordelijk als verwerkingsverantwoordelijke, ook als je een grote leverancier kiest.
- Je moet kunnen laten zien dat je de doorgifte hebt beoordeeld (een transfer impact assessment).
- Een leverancier die onder Amerikaanse rechtsmacht valt, blijft een aandachtspunt, zie de CLOUD Act.
- Een Europees alternatief maakt die beoordeling eenvoudiger, omdat er minder doorgifte is.
Een korte checklist
- Waar worden persoonsgegevens verwerkt, ook door onderaannemers?
- Op welke grondslag worden ze doorgegeven (adequaatheidsbesluit, SCC)?
- Welke aanvullende maatregelen zijn er (versleuteling, pseudonimisering)?
- Wat is je plan als het kader opnieuw wordt ingetrokken? Zie je exit-strategie.
Dit artikel is algemene informatie, geen juridisch advies. Leg specifieke vragen voor aan je functionaris gegevensbescherming of jurist.
Een tijdlijn om het te onthouden
- 2015: Schrems I. Het Hof legt Safe Harbor stil.
- 2016: het Privacy Shield komt als opvolger.
- 16 juli 2020: Schrems II. Het Privacy Shield is ongeldig, SCC's blijven onder voorwaarden bestaan.
- 2021: de Commissie publiceert nieuwe standaardcontractbepalingen.
- 2023: het EU-US Data Privacy Framework wordt vastgesteld als nieuw adequaatheidsbesluit.
Het patroon is steeds hetzelfde: een kader wordt vastgesteld, aangevochten en soms ingetrokken. Een organisatie die haar keuzes op één kader baseert, staat er na elke uitspraak opnieuw voor. Daarom loont het om een plan B te hebben.
Een transfer impact assessment in vier stappen
- Beschrijf de doorgifte: welke gegevens, aan wie, voor welk doel, met welke onderaannemers.
- Bepaal het instrument: adequaatheidsbesluit, standaardcontractbepalingen of een andere grondslag.
- Beoordeel de praktijk in het ontvangende land: kunnen autoriteiten bij de gegevens, en welke rechtsmiddelen zijn er?
- Kies aanvullende maatregelen en leg vast waarom die volstaan, of dat je de doorgifte beëindigt.
Een voorbeeld: de regionale logistiekspecialist
Een logistiek bedrijf met zeshonderd medewerkers gebruikt een Amerikaans personeelssysteem voor roosters, verzuim en beoordelingen. Dat zijn persoonsgegevens van medewerkers, deels bijzondere. De doorgifte staat op het Data Privacy Framework, met SCC's als terugvaloptie. De FG beschrijft de gegevens, stelt vast welke gegevens echt nodig zijn en laat verzuimdetails weg uit de export naar de VS. Ook leggen ze vast wat de overstap naar een ander systeem zou kosten als het kader wordt ingetrokken. Dat levert een document op dat een toezichthouder kan lezen, en een besluit waar de directie achter staat.
Rol van de functionaris gegevensbescherming
Je FG kan de beoordeling begeleiden en toetsen. Betrek hem of haar vóór de inkoop, niet erna. Een vaste lijst vragen, zoals de inkoopchecklist, maakt de beoordeling herhaalbaar voor volgende tools.
Welke grondslagen bestaan er?
Hoofdstuk V van de AVG (artikel 44 tot en met 49) kent een volgorde. Eerst een adequaatheidsbesluit (artikel 45): de Commissie stelt vast dat een land of kader voldoende bescherming biedt. Zonder besluit zijn er passende waarborgen (artikel 46), zoals standaardcontractbepalingen of bindende bedrijfsvoorschriften binnen een concern. Alleen als beide ontbreken, kunnen de uitzonderingen van artikel 49 een rol spelen, en die zijn bedoeld voor incidentele situaties, niet voor een dagelijks gebruikte samenwerkingstool. Wie dat onderscheid kent, ziet snel waar de kwetsbare plek in een leveranciersrelatie zit.
Veelgemaakte fouten
- Denken dat een certificering van de leverancier jouw beoordeling vervangt.
- De onderaannemers van de leverancier vergeten, terwijl daar ook gegevens naartoe gaan.
- Ondersteuning en beheer op afstand over het hoofd zien: ook toegang vanuit een derde land telt als doorgifte.
- De beoordeling eenmalig doen en nooit herzien.
Wat je maandag kunt doen
Vraag je FG welke doorgiften naar de VS er nu zijn en of er voor elk een gedocumenteerde beoordeling bestaat. Begin bij de tool met de meeste persoonsgegevens. Controleer bij het contract welke grondslag is gekozen, en noteer wat je doet als die vervalt. Zo wordt een abstracte uitspraak een concrete lijst.
Waar CoVince past
CoVince draait in productie in Europa, bij een Europees cloudbedrijf, en is ISO 27001-gecertificeerd. Dat beperkt de doorgifte naar derde landen voor de hostinglaag, maar een platform maakt je niet vanzelf AVG-conform: je blijft zelf verantwoordelijk voor je verwerkingen en je beoordeling.
Veelgestelde vragen
Is doorgifte naar de VS nu verboden?
Nee. Het kan, op basis van het Data Privacy Framework of standaardcontractbepalingen, mits je het beoordeelt en zo nodig extra maatregelen neemt.
Wat is het Data Privacy Framework?
Een adequaatheidsbesluit van de Europese Commissie uit 2023 voor doorgifte naar certificeerde Amerikaanse bedrijven. Het wordt juridisch aangevochten.
Wie is verantwoordelijk voor de beoordeling?
De organisatie die persoonsgegevens verwerkt, dus jij, niet de leverancier.
Helpt een Europees alternatief?
Ja, omdat er minder doorgifte naar derde landen is en de beoordeling dus eenvoudiger wordt. Controleer wel ook de hostinglaag en onderaannemers.
Telt toegang op afstand ook als doorgifte?
Ja. Ook wanneer een medewerker van de leverancier vanuit een derde land bij persoonsgegevens kan, kan dat een doorgifte zijn.
Wanneer herzie ik mijn beoordeling?
Bij een nieuwe uitspraak of nieuw besluit, bij een wijziging van onderaannemers of van de gegevens die je deelt, en minstens periodiek.
